<?xml version="1.0" encoding="utf-8"?>        <rss version="2.0"
            xmlns:content="http://purl.org/rss/1.0/modules/content/"
            xmlns:dc="http://purl.org/dc/elements/1.1/"
            xmlns:atom="http://www.w3.org/2005/Atom">
            <channel>
                <atom:link href="https://www.gambheersamachar.in/literature/category-18" rel="self" type="application/rss+xml" />
                <generator>Gambheer Samachar RSS Feed Generator</generator>
                <title>साहित्य - Gambheer Samachar</title>
                <link>https://www.gambheersamachar.in/category/18/rss</link>
                <description>साहित्य RSS Feed</description>
                
                            <item>
                <title>भारतीय ज्ञान प्रणाली में अनुसंधान और नवाचार के विविध आयाम</title>
                                    <description><![CDATA[<p class="MsoNormal" style="margin-bottom:0.0001pt;text-align:justify;"><em><strong><span lang="hi" style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">सहायक प्राध्यापक</span><span style="font-size:12pt;font-family:'Arial Unicode MS', serif;">, </span><span lang="hi" style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">श्री रामकृष्ण बी</span><span dir="rtl" lang="ar-sa" style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="ar-sa">. </span><span dir="rtl" lang="hi" style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">टी</span><span dir="rtl" lang="ar-sa" style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="ar-sa">. </span><span dir="rtl" lang="hi" style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">कॉलेज </span><span dir="rtl" lang="ar-sa" style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="ar-sa">(</span><span style="font-size:12pt;font-family:'Arial Unicode MS', serif;">Govt. Aided.), </span><span lang="hi" style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">दार्जिलिंग </span></strong></em></p>
<p class="MsoNormal" style="margin-bottom:0.0001pt;text-align:justify;"><em><strong><span lang="hi" style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">संपर्क </span><span dir="rtl" lang="ar-sa" style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="ar-sa">- 27 </span><span lang="hi" style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">गांधी रोड</span><span style="font-size:12pt;font-family:'Arial Unicode MS', serif;">, </span><span lang="hi" style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">बागमारी हाउस</span><span style="font-size:12pt;font-family:'Arial Unicode MS', serif;">, </span><span lang="hi" style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">दार्जिलिंग </span><span dir="rtl" lang="ar-sa" style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="ar-sa">- 734101</span><span style="font-size:12pt;font-family:'Arial Unicode MS', serif;">, </span></strong></em></p>
<p class="MsoNormal" style="margin-bottom:0.0001pt;text-align:justify;"><em><strong><span lang="hi" style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">पोस्ट ऑफिस</span><span dir="rtl" lang="ar-sa" style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="ar-sa">- </span><span dir="rtl" lang="hi" style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">दार्जिलिंग</span><span style="font-size:12pt;font-family:'Arial Unicode MS', serif;">, </span><span lang="hi" style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">पश्चिम बंगाल</span></strong></em></p>
<p class="MsoNormal" style="margin-bottom:0.0001pt;text-align:justify;"><em><strong><span lang="hi" style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">ई</span><span dir="rtl" lang="ar-sa" style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="ar-sa">-</span><span dir="rtl" lang="hi" style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">मेल </span><span dir="rtl" lang="ar-sa" style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="ar-sa">- </span><span style="font-size:12pt;font-family:'Arial Unicode MS', serif;">anandpcdas@gmail.com, </span><span dir="rtl" lang="ar-sa" style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="ar-sa">9382918401</span><span style="font-size:12pt;font-family:'Arial Unicode MS', serif;">, </span></strong></em><span dir="rtl" lang="ar-sa" style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="ar-sa"><em><strong>9804551685</strong></em>.</span></p>
<p class="MsoNormal" style="text-align:justify;"><span style="font-family:Mangal, serif;">  </span></p>
<p class="MsoNormal" style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" style="font-size:14pt;line-height:115%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">सारांश:</span></strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> भारतीय ज्ञान प्रणाली ऐसे अनूठे दृष्टिकोण-सोच को नज़रिया प्रदान कर रही है</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">जो वैश्विक पटल पर एक मिसाल है। वर्तमान संदर्भ में भारतीय ज्ञान प्रणाली केवल मात्र गौरवगाथा बनकर नहीं रह गयी है बल्कि यह अनुसंधान (</span><span style="font-family:Mangal, serif;">Research) </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">और नवाचार (</span><span style="font-family:Mangal, serif;">Innovation) </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">के लिए प्रेरणास्रोत बनने का कार्य भी कर रही है। यह सार्वभौमिकता</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span></p>...]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.gambheersamachar.in/literature/diverse-dimensions-of-research-and-innovation-in-the-indian-knowledge/article-3018"><img src="https://www.gambheersamachar.in/media/400/2026-05/img_20260204_19311511.jpg" alt=""></a><br /><p class="MsoNormal" style="margin-bottom:0.0001pt;text-align:justify;"><em><strong><span lang="hi" style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">सहायक प्राध्यापक</span><span style="font-size:12pt;font-family:'Arial Unicode MS', serif;">, </span><span lang="hi" style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">श्री रामकृष्ण बी</span><span dir="rtl" lang="ar-sa" style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="ar-sa">. </span><span dir="rtl" lang="hi" style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">टी</span><span dir="rtl" lang="ar-sa" style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="ar-sa">. </span><span dir="rtl" lang="hi" style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">कॉलेज </span><span dir="rtl" lang="ar-sa" style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="ar-sa">(</span><span style="font-size:12pt;font-family:'Arial Unicode MS', serif;">Govt. Aided.), </span><span lang="hi" style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">दार्जिलिंग </span></strong></em></p>
<p class="MsoNormal" style="margin-bottom:0.0001pt;text-align:justify;"><em><strong><span lang="hi" style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">संपर्क </span><span dir="rtl" lang="ar-sa" style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="ar-sa">- 27 </span><span lang="hi" style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">गांधी रोड</span><span style="font-size:12pt;font-family:'Arial Unicode MS', serif;">, </span><span lang="hi" style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">बागमारी हाउस</span><span style="font-size:12pt;font-family:'Arial Unicode MS', serif;">, </span><span lang="hi" style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">दार्जिलिंग </span><span dir="rtl" lang="ar-sa" style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="ar-sa">- 734101</span><span style="font-size:12pt;font-family:'Arial Unicode MS', serif;">, </span></strong></em></p>
<p class="MsoNormal" style="margin-bottom:0.0001pt;text-align:justify;"><em><strong><span lang="hi" style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">पोस्ट ऑफिस</span><span dir="rtl" lang="ar-sa" style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="ar-sa">- </span><span dir="rtl" lang="hi" style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">दार्जिलिंग</span><span style="font-size:12pt;font-family:'Arial Unicode MS', serif;">, </span><span lang="hi" style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">पश्चिम बंगाल</span></strong></em></p>
<p class="MsoNormal" style="margin-bottom:0.0001pt;text-align:justify;"><em><strong><span lang="hi" style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">ई</span><span dir="rtl" lang="ar-sa" style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="ar-sa">-</span><span dir="rtl" lang="hi" style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">मेल </span><span dir="rtl" lang="ar-sa" style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="ar-sa">- </span><span style="font-size:12pt;font-family:'Arial Unicode MS', serif;">anandpcdas@gmail.com, </span><span dir="rtl" lang="ar-sa" style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="ar-sa">9382918401</span><span style="font-size:12pt;font-family:'Arial Unicode MS', serif;">, </span></strong></em><span dir="rtl" lang="ar-sa" style="font-size:12pt;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="ar-sa"><em><strong>9804551685</strong></em>.</span></p>
<p class="MsoNormal" style="text-align:justify;"><span style="font-family:Mangal, serif;"> </span></p>
<p class="MsoNormal" style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" style="font-size:14pt;line-height:115%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">सारांश:</span></strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> भारतीय ज्ञान प्रणाली ऐसे अनूठे दृष्टिकोण-सोच को नज़रिया प्रदान कर रही है</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">जो वैश्विक पटल पर एक मिसाल है। वर्तमान संदर्भ में भारतीय ज्ञान प्रणाली केवल मात्र गौरवगाथा बनकर नहीं रह गयी है बल्कि यह अनुसंधान (</span><span style="font-family:Mangal, serif;">Research) </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">और नवाचार (</span><span style="font-family:Mangal, serif;">Innovation) </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">के लिए प्रेरणास्रोत बनने का कार्य भी कर रही है। यह सार्वभौमिकता</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">सार्वकालीनता एवं सर्वव्यापकता को दर्शाने में सक्षम है। इतने वर्ष गुजर जाने के बावजूद भी भारतीय ज्ञान के समृद्ध भंडार को उस प्रकार प्रयोग नहीं किया जा सका है</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">जिस प्रकार होना चाहिए था। यही वजह है कि भारत सरकार की नई शिक्षा नीति २०२० ने भारतीय ज्ञान प्रणाली को केंद्र में लाने का भरसक प्रयास किया है। मैं अपने इस शोध लेख के जरिए ‘भारतीय ज्ञान प्रणाली में अनुसंधान और नवाचार के विविध आयाम’ विषय को खंगालना चाहूँगा। मेरा यह ध्येय रहेगा कि भारतीय ज्ञान प्रणाली में निहित अनुसंधान एवं नवाचार की परंपराओं का विश्लेषण किया जा सके साथ ही वर्तमान संदर्भ में उसकी प्रासंगिकता को रेखांकित भी। उक्त विषय के लिए ऐतिहासिक–विश्लेषणात्मक प्रविधि</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">वर्णनात्मक प्रविधि</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">तुलनात्मक प्रविधि तथा बहुआयामी शोध प्रविधि प्रयुक्त करके सार्थक सिद्ध किया जा सके ताकि इसके ऐतिहासिक</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">दार्शनिक</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">वैज्ञानिक तथा वर्तमान संदर्भ को जाना जा सके। आज के वर्तमान वैश्विक परिप्रेक्ष्य में भारतीय ज्ञान प्रणाली से अनुसंधान और नवाचार को कितना फ़ायदा पहुँच सकता है</span><span style="font-family:Mangal, serif;">? </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">इनके जरिए ज्ञान-विज्ञान और शोध के क्षेत्र में भारत कितना क्रांतिकारी परिवर्तन लाया जा सकता है</span><span style="font-family:Mangal, serif;">? </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">इन सब सवालों का जवाब आने वाले वक़्त में जरूर मिलेगा।<span>  </span></span></p>
<p class="MsoNormal" style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" style="font-size:14pt;line-height:115%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">बीज शब्द:</span></strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> भारतीय ज्ञान प्रणाली</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">अनुसंधान</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">नवाचार</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">समकालीन शिक्षा</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">नई शिक्षा नीति २०२०.</span></p>
<p class="MsoNormal" style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" style="font-size:14pt;line-height:115%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">प्रस्तावना:</span></strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> भारत की पवित्र धरा अपने तालीम</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">भाषिक अनुपमता</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">आध्यात्मिकता</span><span style="font-family:Mangal, serif;">,</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> सांस्कृतिक वैविध्यता</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">ऐतिहासिक गौरवगाथा और मनुष्यता की मशाल का डंका सदियों से बजाया है। भारतीय ज्ञान प्रणाली दुनिया की अति प्राचीन और समृद्ध ज्ञान परंपराओं में से एक माना जाता है। यह ज्ञान प्रणाली सिर्फ़ एक देश की कथा नहीं है</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">बल्कि वैश्विक धरातल पर भारतीय सभ्यता के उत्कर्ष की गौरवगाथा है। यह वह धरती है जिसने अपने ज्ञान के आलोक से पूरे विश्व को आलोकित किया है। भारतीय ज्ञान प्रणाली हजारों वर्षों में विकसित होने वाली बौद्धिक परंपराओं</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">वैज्ञानिक उपलब्धियों</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">दार्शनिक चिंतनों और सामाजिक व्यवस्थाओं का एक सम्मिलित स्वरूप है</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">जिसने मानव जीवन के लगभग हर क्षेत्र—दर्शन</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">गणित</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">खगोलशास्त्र</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">राज्यशास्त्र</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">वास्तुशास्त्र</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">नीतिशास्त्र</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">अर्थशास्त्र</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">नाट्यशास्त्र</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">आयुर्वेद</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">कृषि</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">कला</span><span style="font-family:Mangal, serif;">,<span>  </span></span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">संगीत</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">साहित्य और शिक्षा जैसे विषयों में गहन विचार प्रस्तुत किया है। इसमें धार्मिक ग्रन्थों ने भी अपनी विशिष्ट भूमिका निभाई है।</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">वह आध्यात्मिकता के साथ-साथ प्रकृति</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">मानव शरीर</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">समाज और ब्रह्मांड के ज्ञान भंडार से वाकिफ़ कराया है। भारतीय ज्ञान प्रणाली को जन-जन तक पहुंचाने के लिए ज्ञानमीमांसा और सत्तामीमांसा जैसी तत्वों से वाकिफ़ कराना जरूरी है</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">ताकि लोगों में गहरी रुचि जाग सके और उनमें ज्ञान का संचार हो सके। वर्तमान समय में भारत सरकार ने ज्ञान के इस समृद्ध भंडार को आधुनिक अनुसंधान</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">शिक्षा और नवाचार से जोड़ने के लिए अनेक नीतिगत और संस्थागत कदम उठाए हैं</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">जिनका लक्ष्य मानव जीवन को ऊंचाइयों तक पहुंचाना है।<span>  </span></span></p>
<p class="MsoNormal" style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" style="font-size:14pt;line-height:115%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">विश्लेषण:</span></strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> प्राचीन काल से लेकर आधुनिक युग तक भारतीय विद्वानों ने अपने ज्ञान</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">तर्क</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">अनुभव और प्रयोग के जरिए इस पावन भूमि को धन्य किया है। भारतीय ज्ञान प्रणाली में अनुसंधान और नवाचार सुदीर्घ समय का फल है। आज के दौर में भारतीय ज्ञान प्रणाली के जरिए अनुसंधान और नवाचार को अत्यंत व्यापक</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">बहुआयामी और उपयोगी बनाया जा सकता है- शर्त यह है कि हम इसे वैज्ञानिक दृष्टि</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">आलोचनात्मक सोच और समावेशी-पारदर्शी नीतियों के साथ अपनाएँ। भारतीय ज्ञान प्रणाली एक समग्र (</span><span style="font-family:Mangal, serif;">Holistic) </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">दृष्टिकोण पर आधारित है</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">जिसमें ज्ञान केवल बौद्धिक उपलब्धि नहीं</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">बल्कि जीवन-प्रबंधन का साधन है। यह प्रणाली आधुनिक विज्ञान विश्लेषणात्मक (</span><span style="font-family:Mangal, serif;">Analytical) </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">दृष्टिकोण अपनाने से बाज़ नहीं आता है</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">वहीं भारतीय परंपरा की संश्लेषणात्मक (</span><span style="font-family:Mangal, serif;">Synthetic) </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">दृष्टिकोण पर बल देने भी नहीं चुकता है। इस प्रणाली में ‘सत्य की खोज’ की आशा और ‘लोकमंगल’ की कामना विद्यमान है। डॉ. कृष्ण कांत द्वारा संपादित पुस्तक </span><span style="font-family:Mangal, serif;">'</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">संस्कृति</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">संहिता और कक्षा</span><span style="font-family:Mangal, serif;">' </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">में आनंद दास लिखते हैं - "संस्कृति</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">संहिता और कक्षा भारतीय ज्ञान प्रणाली वर्तमान सामाजिक समस्याओं को संबोधित करने के लिए स्वास्थ्य</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">मनोविज्ञान</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">तंत्रिका विज्ञान</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">प्रकृति</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">पर्यावरण और सतत विकास सहित कई क्षेत्रों में अधिक अध्ययन-अनुसंधान को समर्थन</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">प्रोत्साहन तथा सुविधा प्रदान करना चाहती है।"1 यह प्रणाली समकालीन पाठ्यक्रम के माध्यम से भावी पीढ़ी निर्माण करने के लिए संकल्पित है जो न केवल बुद्धि को विकसित कर सकता है बल्कि समाज को एक संतुलित और स्थायी मार्ग दर्शाने में भी सहयोग कर सकता है। भारतीय ज्ञान प्रणाली ‘वसुधैव कुटुम्बकम्’ और ‘सर्वे भवन्तु सुखिनः’ जैसे सिद्धांतों पर आधारित है</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">जो आज के सतत विकास लक्ष्यों को लिए विश्व कल्याण की भावना को प्रोत्साहित करता है।</span></p>
<p class="MsoNormal" style="text-align:justify;"><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"><span>    </span><span> </span>‘अनुसंधान’ शब्द के लिए अंग्रेजी में ‘</span><span style="font-family:Mangal, serif;">Research’ </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">और हिंदी में गवेषणा</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">शोध</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">खोज आदि जैसे शब्द प्रयुक्त किए जाते हैं। वह व्यवस्थित और वैज्ञानिक प्रक्रिया है जिसके माध्यम से किसी विषय या समस्या के बारे में नई जानकारी प्राप्त की जाती है या पहले से उपलब्ध ज्ञान या मौजूदा ज्ञान की सत्यता की जांच की जाती है। आर. ए. शर्मा के शब्दों में – “अनुसन्धान में नवीन तथ्यों की खोज की जाती है तथा नवीन सत्यों का प्रतिपादन किया जाता है।”2 अनुसंधान किसी सोद्देश्य निर्दिष्ट समस्या को आधार बनाकर क्रमबद्ध-व्यवस्थित तरीक़े से परीक्षण द्वारा बेहतर</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">नवीन और सामयिक ज्ञान की खोज है। डॉ. एच. के. कपिल के अनुसार – “अनुसन्धान एक ऐसा व्यवस्थित तथा नियन्त्रित अध्ययन है। जिसके अन्तर्गत सम्बन्धित चरों व घटनाओं के पारस्परिक सम्बन्धों का अन्वेषण तथा विश्लेषण उपयुक्त सांख्यिकीय विधि तथा वैज्ञानिक विधि के द्वारा किया जाता है</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">तथा प्राप्त परिणामों से वैज्ञानिक निष्कर्षों</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">नियमों तथा सिद्धान्तों की रचना</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">खोज व पुष्टि की जाती है।”3 प्रत्येक अनुसंधान किसी न किसी समस्या का तार्किक एवं वैज्ञानिक समाधान प्रस्तुत करता है</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">जिससे जुड़ी हुई कुछ नवीन अवधारणाओं</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">प्रतिस्थापनाओं और सिद्धांतों का निर्माण होता है। आज़ तक मानव जीवन में जितनी प्रगति हुई है और जितनी भी सुख-सुविधाएं हासिल की है</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">कहीं ना कहीं उन सबका श्रेय अनुसंधान को जाता है। सभ्यता के विकास का इतिहास देखें तो स्पष्ट होता है कि सामाजिक परिवर्तन के पीछे अनुसंधान की निर्णायक भूमिका रही है। चाहे वह विज्ञान का क्षेत्र हो</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">सामाजिक संरचना हो</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">अर्थव्यवस्था हो या साहित्य का क्षेत्र ही क्यों ना हों। मानव जीवन की प्रगति-विकास अनुभवों से</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">तात्कालिक-आकस्मिक घटनाओं से तथा प्रयत्नों एवं भूल से भी होती रहती है पर अनुसंधान समाज को बेहतर दिशा प्रदान करने में सक्षम है। वर्तमान समय में अनुसंधान सर्वव्यापी है। आज़ नई शिक्षा नीति २०२० के तहत भारतीय ज्ञान प्रणाली के संदर्भ में इसके महत्व को अस्वीकार नहीं किया जा सकता है। भारतीय ज्ञान प्रणाली में अनुसंधान केवल अकादमिक गतिविधि बनकर नहीं रह गया है</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">बल्कि सामाजिक परिवर्तन का द्योतक भी है। यह नैतिक और व्यावहारिक चुनौतियों को जोड़ते हुए मानवता को अज्ञान से ज्ञान की ओर</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">स्थिरता से प्रगति की ओर और भ्रम से सत्य की ओर ले जाने के लिए आग्रही है।</span></p>
<p class="MsoNormal" style="text-align:justify;"><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"><span> </span><span>       </span>‘नवाचार’ शब्द के लिए अंग्रेजी में ‘</span><span style="font-family:Mangal, serif;">Innovation</span><span style="font-family:Mangal, serif;">’</span><span style="font-family:Mangal, serif;"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">शब्द प्रयुक्त होता है जिसका आशय नवीनता या परिवर्तन से है। शंकर शरण श्रीवास्तव का मानना है कि – “किसी विधि</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">तौर-तरीक़े या सामग्री जिनका उपयोग पहले किया जाता था</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">उनमें सुधार की प्रक्रिया ही नवाचार है। नवाधार कुछ ऐसा लागू करना है जो नया और पहले से भिन्न हो।”4 नवाचार शब्द का प्रयोग नवीन प्रावधानों के चलते वैज्ञानिक विकास युग में इसका महत्त्व और अधिक बढ़ गया है। नवाचार विकासोन्मुख रहने वाली प्रक्रिया को दर्शाने वाली एक अवधारणा है। नवाचार वह प्रक्रिया है जिसके माध्यम से किसी नए विचार</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">विधि</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">उत्पाद या तकनीक का सृजन कर किसी वस्तु / प्रक्रिया को और अधिक उपयोगी व प्रभावी बनाया जा सकता है। नवाचार केवल मात्र नई तकनीक या नए आविष्कार तक सीमित नहीं है</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">बल्कि यह सोचने</span><span style="font-family:Mangal, serif;">,</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> समझने</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">काम करने और समस्याओं को समाधान करने के नए-नए तरीक़ो को इजात करता है। वैश्वीकरण और जनसंचार के आधुनिक संसाधन युग में आवश्यकता के रूप में इसे स्थापित कर दिया है। आज के युग (२०२६) में नवाचार को प्रगति का प्रमुख साधन बना दिया गया है परंतु हमारे समक्ष यह भी प्रश्न आ खड़ा होता है कि क्या नवाचार हरेक परिस्थिति में उपयोगी है</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">या इसके साथ कुछ समस्याएँ या चुनौतियाँ भी जुड़ी हुई भी हैं</span><span style="font-family:Mangal, serif;">? </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">इन सब पर जरूरी मंथन और आलोचनात्मक विचार परिपाद्य करके द्वारा ही जान सकते हैं। आधुनिकता के दौड़ में आज़ नवाचार समाज की जरूरत बन गया है</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">जिसके बिना विकास और प्रतिस्पर्धा असंभव है। इसके बिना तेज़ी से बदलती दुनिया में हम क़दम से क़दम मिलाकर चलना मुश्किल हो गया है। पर इसे अंधाधुंध अपनाने की जगह एक संतुलित वातावरण और नैतिक दृष्टिकोण पैदा करना अत्यंत आवश्यक है। आज़ नई शिक्षा नीति २०२० और भारतीय ज्ञान प्रणाली में नवाचार का संबंध प्रमुख रूप से शिक्षण-अधिगम प्रक्रिया को प्रभावी एवं रूचिपूर्ण बनाने से जोड़कर देखा जा रहा है। भारतीय ज्ञान प्रणाली के अन्तर्गत नवाचार उन सभी नवीन अवधारणाओं</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">विचारों</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">विधियों</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">सिद्धान्तों</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">प्रयोगों और सूचनाओं को सम्मिलित करता है जो अधुनातन चिन्तन से निकल कर सामने आया हो। आज़ (२०२६) भारतीय ज्ञान प्रणाली के नजरिए से नवाचार को केवल प्रगति का प्रतीक मानना पर्याप्त नहीं है</span><span style="font-family:Mangal, serif;">; </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">बल्कि भारत के सामाजिक</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">शैक्षिक</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">आर्थिक</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">सांस्कृतिक</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">धार्मिक और नैतिक विकास के नजरिए से भी देखना जरूरी है। नवाचार तभी सार्थक सिद्ध होगा जब तक वह समावेशी</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">सतत और पूर्णत: मानव-केंद्रित ना बन जाए। वर्तमान समय में भारतीय ज्ञान प्रणाली को उपयुक्त और पुनः प्रासंगिक बनाने के लिए उसे आधुनिक अनुसंधान एवं नवाचार से जोड़ने के प्रयास हो रहा है। इस संदर्भ में अनुसंधान और नवाचार की भूमिका बेहद महत्वपूर्ण हो जाती है। इस शोध लेख में भारतीय ज्ञान प्रणाली में अनुसंधान और नवाचार के ऐतिहासिक</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">दार्शनिक</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">वैज्ञानिक और समकालीन योगदान को समझने का प्रयास करेंगे।</span></p>
<p class="MsoNormal"><strong><u><span lang="hi" style="font-size:14pt;line-height:115%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">भारतीय ज्ञान प्रणाली में अनुसंधान और नवाचार का योगदान :</span></u></strong></p>
<p class="MsoNormal" style="text-align:justify;"><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"><span>     </span><span> </span>हमारी सांस्कृतिक धरोहर को सुरक्षित रखते हुए उसे आधुनिक और उपयोगी बनाने के लिए अनुसंधान और नवाचार के क्षेत्र में भारतीय ज्ञान प्रणाली कुछ इस प्रकार योगदान कर रहा है:</span></p>
<p class="MsoNormal" style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">1. दर्शन और तर्कशास्त्र के क्षेत्र में :</span></strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> भारतीय ज्ञान प्रणाली की जड़ें वैदिक काल से दिखाई देती हैं। यह धार्मिक ग्रंथों</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">आचार संहिताओं और लोक परंपराओं के सहारे विकसित हुई है। गौतम बुद्ध</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">महावीर और आदि शंकराचार्य जैसे आचार्यों ने ज्ञान को तर्क</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">अनुभव और आत्मबोध से जोड़कर देखा है। न्याय</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">वैशेषिक</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">सांख्य</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">योग</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">मीमांसा और वेदांत जैसे दर्शनों में अनुसंधान की विधि</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">प्रमाण</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">तर्क और विश्लेषण की वैज्ञानिक परंपरा विकसित हुई है। इसमें प्रकृति</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">ब्रह्मांड</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">गणना</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">चिकित्सा और सामाजिक व्यवस्था पर सुविचारित दृष्टिकोण मिलता है। आदि शंकराचार्य ने अद्वैत वेदांत के माध्यम से दार्शनिक नवाचार प्रस्तुत किया</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">जिसने भारतीय चिंतन को एक नई दिशा दी। कणाद द्वारा प्रतिपादित वैशेषिक दर्शन में परमाणु सिद्धांत की अवधारणा मिलती है। यह आधुनिक परमाणु सिद्धांत की पूर्वपीठिका माना जाता है। यह समग्र दृष्टिकोण आज के अनुसंधान और नवाचार के नजरिए से अंतःविषय (</span><span style="font-family:Mangal, serif;">Interdisciplinary) </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">अध्ययन के लिए अत्यंत उपयोगी सिद्ध हो सकता है।</span></p>
<p class="MsoNormal" style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">2. गणित और खगोलशास्त्र के क्षेत्र में :</span></strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> भारतीय गणितज्ञों ने शून्य</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">दशमलव पद्धति और बीजगणित को जो नया आयाम दिया</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">उससे आधुनिक कंप्यूटिंग और विज्ञान का विकास संभव हो पाया है। आर्यभट्ट ने अपनी पुस्तक </span><span style="font-family:Mangal, serif;">‘<span lang="hi" xml:lang="hi">आर्यभटीय</span>’<span lang="hi" xml:lang="hi"> में पृथ्वी की परिधि</span></span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">ग्रहण की वैज्ञानिक व्याख्या और त्रिकोणमिति का वर्णन दर्शाया है। वहीं भास्कराचार्य की रचना लीलावती गणितीय अनुसंधान का अद्भुत उदाहरण है। इन विद्वानों ने गणित को न केवल सैद्धांतिक विषय माना है बल्कि व्यावहारिक जीवन की समस्याओं के समाधान हेतु भी विकसित किया है। शून्य और स्थान-मूल्य प्रणाली ने वैश्विक गणित को नया आयाम दिया</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">जिससे आधुनिक कंप्यूटिंग और विज्ञान का विकास संभव हुआ है। आज डेटा साइंस</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">कृत्रिम बुद्धिमत्ता (ए.आई.) और क्वांटम कंप्यूटिंग जैसे क्षेत्रों में गणितीय मॉडलिंग अत्यंत महत्वपूर्ण है। यदि प्राचीन भारतीय गणितीय ग्रंथों का पुनर्पाठ और वैज्ञानिक विश्लेषण किया जाए</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">तो नए एल्गोरिद्म और संगणनात्मक पद्धतियों में नवाचार लाने की अपार क्षमता नज़र आएगी। </span></p>
<p class="MsoNormal" style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">3. स्वास्थ्य और चिकित्सा विज्ञान के क्षेत्र में :</span></strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> भारतीय चिकित्सा प्रणाली आयुर्वेद के अनुभव</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">प्रयोग और निरीक्षण पर आधारित है। चरक द्वारा रचित </span><span style="font-family:Mangal, serif;">‘<span lang="hi" xml:lang="hi">चरक संहिता</span>’<span lang="hi" xml:lang="hi"> में रोगों के निदान</span></span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">औषध निर्माण और चिकित्सा पद्धति का वैज्ञानिक विश्लेषण मिलता है। सुश्रुत ने शल्य चिकित्सा के क्षेत्र में अभिनव प्रयोग किए हैं। प्लास्टिक सर्जरी और मोतियाबिंद ऑपरेशन का वर्णन भारतीय चिकित्सा अनुसंधान की उच्च अवस्था को दर्शाता है। आज (२०२६) योग को विश्वभर में स्वास्थ्य और मानसिक संतुलन के साधन के रूप में अपनाया जा रहा है। आयुर्वेद में शरीर</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">मन और आत्मा के संतुलन पर आधारित समग्र स्वास्थ्य दृष्टिकोण मिलता है</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">जो आज भी प्रासंगिक है। आज अनुसंधान और नवाचार का प्रयोग करके कृत्रिम बुद्धिमत्ता (ए.आई.) बनाकर और मानसिक स्वास्थ्य तकनीकों के साथ योग का समन्वय करके ‘डिजिटल वेलनेस’ प्लेटफॉर्म विकसित किए जा रहे हैं।</span></p>
<p class="MsoNormal" style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">4. कृषि और पर्यावरण के क्षेत्र में :</span></strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> कौटिल्य का अर्थशास्त्र में कृषि प्रबंधन और जल संरक्षण की नीतियों का उल्लेख मिलता है। भारतीय पारंपरिक कृषि प्रणाली जैव विविधता</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">मिश्रित खेती</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">प्राकृतिक उर्वरक</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">जल संरक्षण और ऋतुचक्र के अनुसार खेती की तकनीक विकसित की थी जो आज के ‘सस्टेनेबल एग्रीकल्चर’ की अवधारणा से भारतीय ज्ञान प्रणाली काफी मेल खाता है। आज जलवायु परिवर्तन के कारण कृषि संकट गहरा रहा है। पारंपरिक बीज संरक्षण</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">वर्षा जल संचयन</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">और जैविक खेती के सिद्धांत आधुनिक अनुसंधान के लिए अत्यंत उपयोगी हो सकता है। यदि पारंपरिक भारतीय ज्ञान प्रणाली को आधुनिक कृषि तकनीक</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">ए.आई. इंटेलिजेंस</span><span style="font-family:Mangal, serif;">,<span lang="hi" xml:lang="hi"> ड्रोन</span></span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">सेंसर</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">डेटा एनालिटिक्स के साथ जोड़ा जाए</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">तो अत्याधुनिक ‘स्मार्ट सस्टेनेबल एग्रीकल्चर’ मॉडल विकसित किया जा सकता है।</span></p>
<p class="MsoNormal" style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">5. निर्माण के क्षेत्र में :</span></strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> दिल्ली का लौह स्तंभ</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">सांची का स्तूप</span><span style="font-family:Mangal, serif;">,<span lang="hi" xml:lang="hi"> अजंताऔर एलोरा की गुफ़ाएँ</span>,<span lang="hi" xml:lang="hi"> तबोमठ</span>,<span lang="hi" xml:lang="hi"> बृहदेश्वर मंदिर</span>,<span lang="hi" xml:lang="hi"> कुतुब मीनार</span>,<span lang="hi" xml:lang="hi"> भटनेर किला</span>,<span lang="hi" xml:lang="hi"> लखनऊ का इमामबाड़ा</span>,<span lang="hi" xml:lang="hi"> वेंकेटेश्वर मंदिर और कोणार्क सूर्य मंदिर जैसे निर्माण अद्भुत इंजीनियरिंग के उदाहरण हैं</span></span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">जो उस समय के वैज्ञानिक अनुसंधान और तकनीकी नवाचार का परिणाम है। प्राचीन भारतीय स्थापत्य में पर्यावरणीय संतुलन का विशेष ध्यान महत्व दिया जाता था और स्थानीय सामग्री और जलवायु के अनुरूप मंदिरों व भवनों का निर्माण किया जाता था। आज ‘ग्रीन बिल्डिंग’ और ऊर्जा-कुशल वास्तुकला के क्षेत्र में भारतीय ज्ञान प्रणाली से प्रेरणा लेकर नवाचार किए जा सकते हैं।</span></p>
<p class="MsoNormal" style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">6. शिक्षा प्रणाली के क्षेत्र में :</span></strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> भारतीय ज्ञान प्रणाली को पुनर्स्थापित करने के लिए पाठ्यक्रम का हिस्सा बनाया जा रहा है ताकि अनुसंधान-नवाचार को बढ़ावा मिल सके। इसे आगे बढ़ाने में नई शिक्षा नीति २०२० की भूमिका अग्रणी दिखाई देती है। भारतीय ज्ञान प्रणाली में शिक्षा केवल पुस्तकीय ज्ञान तक सीमित नहीं थी</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">बल्कि शोध-आधारित थी। इसमें गुरु-शिष्य की प्रणाली प्रसिद्ध थी</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">जिसकी शिक्षा अनुसंधान-नवाचार आधारित थी। वैसे भारतीय ज्ञान प्रणाली में अनुसंधान और नवाचार प्रयोगशाला आधारित प्रक्रिया में विश्वास नहीं रखता है। यह जीवनानुभव</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">पर्यवेक्षण (</span><span style="font-family:Mangal, serif;">Observation), </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">तर्क (</span><span style="font-family:Mangal, serif;">Logic), </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">प्रमाण (</span><span style="font-family:Mangal, serif;">Evidence) </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">और संवाद (</span><span style="font-family:Mangal, serif;">Dialogue) </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">पर आधारित व्यवस्था पर विश्वास रखता है। भारतीय ज्ञान प्रणाली की वैश्विक प्रतिष्ठा का प्रमाण रहा है। आज शिक्षा में इन चीज़ों को अपना कर भारत फिर से अपना डंका पूरी दुनिया में बजा सकता है। आज शिक्षा के क्षेत्र में प्राचीन ग्रंथों का डिजिटलीकरण</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">संस्कृत पांडुलिपियों का अनुवाद और आर्टिफिशियल इंटेलिजेंस के माध्यम से विश्लेषण नवाचार के नए मार्ग खोल रहे हैं।</span></p>
<p class="MsoNormal" style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">7. सामाजिक-आर्थिक विकास के क्षेत्र में :</span></strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> भारतीय ज्ञान प्रणाली सतत विकास करने की अपार क्षमता है। वह आज शिक्षा से लेकर साहित्य तक साहित्य से लेकर विज्ञान तक अपनी भूमिका को दर्शा रहा है। भारतीय ज्ञान प्रणाली में अनुसंधान-नवाचार अपना कर भारत को विकसित देश की श्रेणी में खड़ा कर सकते हैं – बशर्तें वह सही दिशा में अग्रसर हों। भारतीय ज्ञान प्रणाली के जरिए आज हम आयुर्वेद-योग उद्योग का वैश्विक विस्तार कर सकते हैं</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">पर्यटन में वृद्धि कर सकते हैं</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">स्टार्टअप पारिस्थितिकी तंत्र का विकास कर सकते हैं</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">विश्व स्तर पर ‘सॉफ्ट पावर’ के रूप में भारत की स्थिति को मजबूत कर सकते हैं- जैसी बहुत सारी चीजें संभव हैं।</span></p>
<p class="MsoNormal" style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">8. समकालीन चुनौतियाँ प्रदान करने के क्षेत्र में:</span></strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> भारतीय ज्ञान प्रणाली में अनुसंधान और नवाचार के समक्ष कई महत्वपूर्ण चुनौतियाँ हैं</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">जो इसके विकास में बाधा उत्पन्न करती हैं। इसके समक्ष आने वाली चुनौतियाँ कुछ इस प्रकार हैं</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">जिनमें प्राचीन ग्रंथों की प्रामाणिक व्याख्या की कमी</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">प्रामाणिक स्रोतों की कमी</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">आधुनिक विज्ञान से समन्वय का अभाव</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">भाषा संबंधी समस्या</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">वित्तीय और संस्थागत समर्थन की कमी</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">जागरूकता की कमी</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">वैश्विक मान्यता की चुनौती तथा आधुनिक वैज्ञानिक मानकों के अनुरूप परीक्षण की आवश्यकता हैं।</span></p>
<p class="MsoNormal" style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">9. भारत सरकार के प्रमुख कदम :</span></strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> भारतीय ज्ञान प्रणाली में अनुसंधान और नवाचार को बढ़ावा देने के लिए भारत सरकार नीतिगत</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">संस्थात्मक</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">अकादमिक और वित्तीय ढांचे तैयार कर रही है। नई शिक्षा नीति २०२० के माध्यम से शिक्षा में संरचनात्मक परिवर्तन</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">अखिल भारतीय तकनीकी शिक्षा परिषद (ए.आई.सी.टी.ई.) द्वारा </span><span style="font-family:Mangal, serif;">IKS </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">डिवीजन की स्थापना</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">आयुष मंत्रालय के माध्यम से चिकित्सा क्षेत्र में शोध</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">तथा संस्कृति मंत्रालय द्वारा ‘ज्ञान भारतम’ के तहत प्राचीन पांडुलिपियों का संरक्षण</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">डिजिटल और शोध के लिए उपलब्ध कराया जा रहा है- ये सभी प्रयास भारत को ज्ञान-आधारित वैश्विक नेतृत्व की दिशा में अग्रसर कर रहे हैं। देश के विभिन्न </span><span style="font-family:Mangal, serif;">IITs, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">केंद्रीय विश्वविद्यालयों और अन्य उच्च शिक्षण संस्थानों में भारतीय ज्ञान प्रणाली से संबंधित केंद्र स्थापित किए जाने योजना पर बल दिया जा रहा है। सरकार भारतीय ज्ञान प्रणाली (</span><span style="font-family:Mangal, serif;">IKS</span><span style="font-family:Mangal, serif;">)</span><span style="font-family:Mangal, serif;"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">विषयों पर प्रतियोगिताएँ</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">गतिविधियाँ</span><span style="font-family:Mangal, serif;">,<span lang="hi" xml:lang="hi"> मल्टीमीडिया और ए.आई</span>.<span lang="hi" xml:lang="hi"> जैसी को बढ़ावा देकर स्कूल स्तर पर छात्रों को पारंपरिक ज्ञान से जोड़ा जा रहा है। भारतीय ज्ञान प्रणाली को आगे ले जाने के लिए प्रतियोगिताओं</span></span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">प्रदर्शनियों और जागरूकता अभियानों को बढ़ावा दिया जा रहा है।<span>  </span></span></p>
<p class="MsoNormal" style="text-align:justify;"><strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">10. भविष्य की संभावनाएँ :</span></strong><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> भारतीय ज्ञान प्रणाली में सतत विकास (</span><span style="font-family:Mangal, serif;">Sustainable Development), </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">पर्यावरण संरक्षण</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">वैकल्पिक चिकित्सा</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">मानसिक स्वास्थ्य</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">नैतिक शिक्षा</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">डिजिटल आर्काइव</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">सामाजिक समरसता और धार्मिक-सांस्कृतिक जैसे क्षेत्रों में नवाचार की अपार संभावनाएँ हैं। यदि भारतीय ज्ञान प्रणाली को आधुनिक वैज्ञानिक पद्धति से जोड़ा जाए तो यह वैश्विक समस्याओं के समाधान में महत्वपूर्ण भूमिका निभा सकता है।</span></p>
<p class="MsoNormal" style="text-align:justify;"><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"><span>       </span>इस प्रकार हम उपर्युक्त बिन्दुओं के जरिए भारतीय ज्ञान प्रणाली में अनुसंधान और नवाचार के योगदान को जानने व समझने का प्रयास किया है।</span></p>
<p class="MsoNormal" style="text-align:justify;"><span lang="hi" style="font-size:14pt;line-height:115%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">निष्कर्ष :</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi"> भारतीय ज्ञान प्रणाली में ऐतिहासिक</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">दार्शनिक</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">वैज्ञानिक</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">अनुसंधान</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">नवाचार तथा समकालीन अनुप्रयोग—सभी आयामों को समाहित करता है। इसमें केवल अतीत की स्मृति नहीं</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">बल्कि भविष्य की संभावनाओं का आधार है। इसकी समग्र दृष्टि</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">नैतिक आधार और प्रकृति-सम्मत सिद्धांत आधुनिक अनुसंधान और नवाचार को नई दिशा दे सकता है। अतः हम कह सकते हैं कि भारतीय ज्ञान प्रणाली सतत विकास और समग्र विकास जरिए पूरे विश्व के लिए मिसाल बन सकता है।</span></p>
<p class="MsoNormal" style="text-align:justify;"><span style="font-family:Mangal, serif;"> </span></p>
<p class="MsoNormal" style="text-align:justify;"><span style="font-family:Mangal, serif;"> </span><u><span lang="hi" style="font-size:16pt;line-height:115%;font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">संदर्भ सूची:</span></u></p>
<p class="MsoNormal" style="text-align:justify;"><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">1.डॉ. कृष्ण कांत</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, <span lang="hi" xml:lang="hi">मुख्य संपादक</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">संस्कृति</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">संहिता और कक्षा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">अखंड पब्लिशिंग हाउस</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">दिल्ली</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">प्रथम संस्करण- 2025</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पृष्ठ संख्या – 272.</span></span></p>
<p class="MsoNormal" style="text-align:justify;"><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">2.शर्मा ए.आर.</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा अनुसन्धान</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आर. लाल बुक डिपो</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">नवीन संस्करण- 1999-2000</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">मेरठ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पृष्ठ संख्या -17.</span></span></p>
<p class="MsoNormal" style="text-align:justify;"><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">3.कपिल के. डॉ. एच.</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, <span lang="hi" xml:lang="hi">अनुसंधान विधियाँ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">एच. पी. भार्गव पब्लिकेशन्स</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">सत्रहवां संस्करण: 2019</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आगरा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पृष्ठ संख्या – 1.</span></span></p>
<p class="MsoNormal" style="text-align:justify;"><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">4. श्रीवास्तव शरण शंकर</span><span style="font-family:Mangal, serif;">, <span lang="hi" xml:lang="hi">शिक्षा में नवाचार एवं आधुनिक प्रवृत्तियाँ</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">भार्गव बुक हाऊस</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">द्वितीय संस्करण: 1989-90</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">आगरा</span>, <span lang="hi" xml:lang="hi">पृष्ठ संख्या – 6.</span></span></p>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>साहित्य</category>
                                    

                <link>https://www.gambheersamachar.in/literature/diverse-dimensions-of-research-and-innovation-in-the-indian-knowledge/article-3018</link>
                <guid>https://www.gambheersamachar.in/literature/diverse-dimensions-of-research-and-innovation-in-the-indian-knowledge/article-3018</guid>
                <pubDate>Sat, 23 May 2026 16:26:01 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.gambheersamachar.in/media/2026-05/img_20260204_19311511.jpg"                         length="25600"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[Gambheer Samachar ]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title> 'सृष्टि करो'</title>
                                    <description><![CDATA[<p class="normal">  </p>
<p class="normal"><span lang="en" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="en">‘</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">सृष्टि</span><span lang="hi" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">करो</span><span lang="en" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="en">’</span></p>
<p class="normal"><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">एक</span><span lang="hi" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">आधुनिक</span><span lang="hi" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">समाज</span><span lang="hi" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">का।</span></p>
<p class="normal"><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">जहां</span><span lang="hi" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">जाति</span><span lang="hi" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">दुत्कार</span><span lang="hi" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">कम</span><span lang="en" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="en">,</span></p>
<p class="normal"><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">सामाजिकता</span><span lang="hi" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">अधिक</span><span lang="hi" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">हो।</span></p>
<p class="normal">  </p>
<p class="normal"><span lang="en" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="en">‘</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">सृष्टि</span><span lang="hi" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">करो</span><span lang="en" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="en">’</span></p>
<p class="normal"><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">एक</span><span lang="hi" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">नई</span><span lang="hi" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">शिक्षा</span><span lang="hi" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">व्यवस्था</span><span lang="hi" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">का।</span></p>
<p class="normal"><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">जहां</span><span lang="hi" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">अज्ञानता</span><span lang="en" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="en">-</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">असमानता</span><span lang="hi" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">कम</span><span lang="en" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="en">,</span></p>
<p class="normal"><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">आचरण</span><span lang="en" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="en">-</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">नैतिकता</span><span lang="hi" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">अधिक</span><span lang="hi" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">हो।</span></p>
<p class="normal">  </p>
<p class="normal"><span lang="en" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="en">‘</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">सृष्टि</span><span lang="hi" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">करो</span><span lang="en" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="en">’</span></p>
<p class="normal"><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">एक</span><span lang="hi" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">नए</span><span lang="hi" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">विज्ञान</span><span lang="hi" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">का।</span></p>
<p class="normal"><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">जहां</span><span lang="hi" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">पुराने</span><span lang="hi" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">तौर</span><span lang="hi" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">तरीक़े</span><span lang="hi" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">कम</span><span lang="en" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="en">,</span></p>
<p class="normal"><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">आधुनिकता</span><span lang="hi" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">नए</span><span lang="hi" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">रंग</span><span lang="hi" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">अधिक</span><span lang="hi" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">हो।</span></p>
<p class="normal">  </p>
<p class="normal"><span lang="en" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="en">‘</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">सृष्टि</span><span lang="hi" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">करो</span><span lang="en" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="en">’</span></p>
<p class="normal"><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">एक</span><span lang="hi" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">नए</span><span lang="hi" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">युग</span><span lang="hi" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">का।</span></p>
<p class="normal"><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">जहां</span><span lang="hi" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">शोषण</span><span lang="hi" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">अत्याचार</span><span lang="hi" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">कम</span><span lang="en" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="en">,</span></p>
<p class="normal"><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">मानवीय</span><span lang="hi" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">बोध</span><span lang="hi" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">अधिक</span><span lang="hi" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">हो।</span></p>
<p class="normal">  </p>
<p class="normal"><span lang="en" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="en">‘</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">सृष्टि</span><span lang="hi" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">करो</span><span lang="en" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="en">’</span></p>
<p class="normal"><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">एक</span><span lang="hi" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">नए</span><span lang="hi" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">परिवेश</span><span lang="hi" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">का।</span></p>
<p class="normal"><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">जहां</span><span lang="hi" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">जाति</span><span lang="hi" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">गर्व</span><span lang="en" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="en">,</span></p>
<p class="normal"><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">धर्म</span><span lang="hi" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">गुमान</span><span lang="hi" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="hi">  </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">कम</span><span lang="hi" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">हो</span><span lang="en" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="en">,</span></p>
<p class="normal"><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">भाई</span><span lang="hi" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">भाई</span></p>...]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.gambheersamachar.in/literature/create/article-3010"><img src="https://www.gambheersamachar.in/media/400/2026-05/img_20260204_1931151.jpg" alt=""></a><br /><p class="normal"> </p>
<p class="normal"><span lang="en" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="en">‘</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">सृष्टि</span><span lang="hi" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">करो</span><span lang="en" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="en">’</span></p>
<p class="normal"><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">एक</span><span lang="hi" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">आधुनिक</span><span lang="hi" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">समाज</span><span lang="hi" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">का।</span></p>
<p class="normal"><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">जहां</span><span lang="hi" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">जाति</span><span lang="hi" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">दुत्कार</span><span lang="hi" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">कम</span><span lang="en" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="en">,</span></p>
<p class="normal"><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">सामाजिकता</span><span lang="hi" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">अधिक</span><span lang="hi" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">हो।</span></p>
<p class="normal"> </p>
<p class="normal"><span lang="en" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="en">‘</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">सृष्टि</span><span lang="hi" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">करो</span><span lang="en" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="en">’</span></p>
<p class="normal"><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">एक</span><span lang="hi" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">नई</span><span lang="hi" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">शिक्षा</span><span lang="hi" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">व्यवस्था</span><span lang="hi" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">का।</span></p>
<p class="normal"><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">जहां</span><span lang="hi" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">अज्ञानता</span><span lang="en" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="en">-</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">असमानता</span><span lang="hi" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">कम</span><span lang="en" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="en">,</span></p>
<p class="normal"><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">आचरण</span><span lang="en" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="en">-</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">नैतिकता</span><span lang="hi" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">अधिक</span><span lang="hi" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">हो।</span></p>
<p class="normal"> </p>
<p class="normal"><span lang="en" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="en">‘</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">सृष्टि</span><span lang="hi" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">करो</span><span lang="en" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="en">’</span></p>
<p class="normal"><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">एक</span><span lang="hi" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">नए</span><span lang="hi" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">विज्ञान</span><span lang="hi" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">का।</span></p>
<p class="normal"><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">जहां</span><span lang="hi" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">पुराने</span><span lang="hi" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">तौर</span><span lang="hi" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">तरीक़े</span><span lang="hi" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">कम</span><span lang="en" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="en">,</span></p>
<p class="normal"><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">आधुनिकता</span><span lang="hi" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">नए</span><span lang="hi" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">रंग</span><span lang="hi" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">अधिक</span><span lang="hi" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">हो।</span></p>
<p class="normal"> </p>
<p class="normal"><span lang="en" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="en">‘</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">सृष्टि</span><span lang="hi" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">करो</span><span lang="en" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="en">’</span></p>
<p class="normal"><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">एक</span><span lang="hi" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">नए</span><span lang="hi" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">युग</span><span lang="hi" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">का।</span></p>
<p class="normal"><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">जहां</span><span lang="hi" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">शोषण</span><span lang="hi" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">अत्याचार</span><span lang="hi" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">कम</span><span lang="en" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="en">,</span></p>
<p class="normal"><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">मानवीय</span><span lang="hi" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">बोध</span><span lang="hi" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">अधिक</span><span lang="hi" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">हो।</span></p>
<p class="normal"> </p>
<p class="normal"><span lang="en" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="en">‘</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">सृष्टि</span><span lang="hi" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">करो</span><span lang="en" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="en">’</span></p>
<p class="normal"><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">एक</span><span lang="hi" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">नए</span><span lang="hi" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">परिवेश</span><span lang="hi" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">का।</span></p>
<p class="normal"><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">जहां</span><span lang="hi" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">जाति</span><span lang="hi" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">गर्व</span><span lang="en" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="en">,</span></p>
<p class="normal"><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">धर्म</span><span lang="hi" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">गुमान</span><span lang="hi" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">कम</span><span lang="hi" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">हो</span><span lang="en" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="en">,</span></p>
<p class="normal"><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">भाई</span><span lang="hi" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">भाई</span><span lang="hi" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">का</span><span lang="hi" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">महौल</span><span lang="hi" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">अधिक</span><span lang="hi" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">हो।</span></p>
<p class="normal"> </p>
<p class="normal"><span lang="en" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="en">‘</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">सृष्टि</span><span lang="hi" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">करो</span><span lang="en" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="en">’</span></p>
<p class="normal"><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">एक</span><span lang="hi" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">नए</span><span lang="hi" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">प्रकृति</span><span lang="hi" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">का।</span></p>
<p class="normal"><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">जहां</span><span lang="hi" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">प्राकृतिक</span><span lang="hi" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">विध्वंश</span><span lang="hi" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">कम</span><span lang="hi" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">हो</span><span lang="en" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="en">,</span></p>
<p class="normal"><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">पर्यावरणीय</span><span lang="hi" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">प्रेम</span><span lang="hi" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">अधिक</span><span lang="hi" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">हो।</span></p>
<p class="normal"> </p>
<p class="normal"><span lang="en" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="en">‘</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">सृष्टि</span><span lang="hi" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">करो</span><span lang="en" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="en">’</span></p>
<p class="normal"><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">एक</span><span lang="hi" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">नए</span><span lang="hi" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">ए</span><span lang="en" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="en">. </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">आई</span><span lang="en" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="en">. </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">का।</span></p>
<p class="normal"><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">जहां</span><span lang="hi" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">इंसान</span><span lang="hi" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">रोबोटिक</span><span lang="hi" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">कम</span><span lang="hi" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">हो</span><span lang="en" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="en">,</span></p>
<p class="normal"><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">सिस्टेमेटिक</span><span lang="hi" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">अधिक</span><span lang="hi" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">हो।</span></p>
<p class="normal"> </p>
<p class="normal"><span lang="en" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="en">‘</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">सृष्टि</span><span lang="hi" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">करो</span><span lang="en" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="en">’</span></p>
<p class="normal"><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">एक</span><span lang="hi" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">नए</span><span lang="hi" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">व्यक्तित्व</span><span lang="hi" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">का।</span></p>
<p class="normal"><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">जहां</span><span lang="hi" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">निजी</span><span lang="hi" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">स्वार्थ</span><span lang="hi" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">कम</span><span lang="hi" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">हो</span><span lang="en" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="en">,</span></p>
<p class="normal"><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">सबका</span><span lang="hi" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">हित</span><span lang="hi" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">अधिक</span><span lang="hi" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">हो।</span></p>
<p class="normal"> </p>
<p class="normal"><span lang="en" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="en">‘</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">सृष्टि</span><span lang="hi" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">करो</span><span lang="en" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="en">’</span></p>
<p class="normal"><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">एक</span><span lang="hi" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">नए</span><span lang="hi" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">विचारों</span><span lang="hi" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">का।</span></p>
<p class="normal"><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">जहां</span><span lang="hi" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">ख़ुद</span><span lang="hi" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">सोच</span><span lang="hi" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">कम</span><span lang="hi" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">हो</span><span lang="en" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="en">,</span></p>
<p class="normal"><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">महापुरुषों</span><span lang="hi" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">के</span><span lang="hi" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">बताए</span><span lang="hi" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">रास्ते</span><span lang="hi" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">अधिक</span><span lang="hi" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">हो।</span></p>
<p class="normal"> </p>
<p class="normal"><span lang="en" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="en">‘</span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">सृष्टि</span><span lang="hi" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">करो</span><span lang="en" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="en">’</span></p>
<p class="normal"><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">एक</span><span lang="hi" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">नए</span><span lang="hi" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">दलित</span><span lang="hi" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">चरित्र</span><span lang="hi" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">का।</span></p>
<p class="normal"><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">जहां</span><span lang="hi" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">सफलता</span><span lang="hi" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">की</span><span lang="hi" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">गूंज</span><span lang="hi" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">कम</span><span lang="hi" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">हो</span><span lang="en" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="en">,</span></p>
<p class="normal"><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">और</span><span lang="hi" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">स्वाभिमान</span><span lang="hi" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">आत्मसम्मान</span><span lang="hi" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">अधिक</span><span lang="hi" style="font-family:'Palanquin Dark';" xml:lang="hi"> </span><span lang="hi" style="font-family:Mangal, serif;" xml:lang="hi">हो।</span></p>
<p class="normal"><span lang="en" xml:lang="en"> </span></p>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>साहित्य</category>
                                    

                <link>https://www.gambheersamachar.in/literature/create/article-3010</link>
                <guid>https://www.gambheersamachar.in/literature/create/article-3010</guid>
                <pubDate>Sat, 23 May 2026 15:15:03 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.gambheersamachar.in/media/2026-05/img_20260204_1931151.jpg"                         length="25600"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[Gambheer Samachar ]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title> ‘मेरी पहचान’</title>
                                    <description><![CDATA[<p>‘मेरी पहचान’<br />                                                          <br />वह अंधेरी!<br />तेज़ तूफ़ानी रात!<br />रात के बारह बजे थे।<br />बिजली की गड़गड़ाहट,<br />हवा की आहट,<br />सन्नाटे की सजावट में,<br />'एक बच्चा'<br />पैदा लेता है!!</p>
<p><br />संकरी पगडंडी में,<br />सड़क किनारे,<br />फर्श पर सटा,<br />लेटे रहता है-<br />'वह बच्चा'!</p>
<p><br />पास से गुज़रते व्यक्ति ने,<br />बच्चे को पहचान लिया-<br />वह कौन है?</p>
<p><br />लगा,<br />मां की ममता को जानता हो,<br />पिता के प्यार को जनता हो,<br />परिवार के आदर को जनता हो।</p>
<p><br />वह,<br />संकरी पगडंडी में,<br />सड़क किनारे,<br />जन्माने की वजह से,<br />जाना!</p>
<p><br />चलते चलते......<br />अपने मुंह को,<br />गंदा करते हुए,<br />ऐंठन भरी आवाज़ में<br />कह दिया -<br />साले होंगे वही,</p>...]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.gambheersamachar.in/literature/%C2%A0%E2%80%98%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%B0%E0%A5%80-%E0%A4%AA%E0%A4%B9%E0%A4%9A%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E2%80%99/article-2915"><img src="https://www.gambheersamachar.in/media/400/2026-02/img_20260204_1931151.jpg" alt=""></a><br /><p>‘मेरी पहचान’<br />                             <br />वह अंधेरी!<br />तेज़ तूफ़ानी रात!<br />रात के बारह बजे थे।<br />बिजली की गड़गड़ाहट,<br />हवा की आहट,<br />सन्नाटे की सजावट में,<br />'एक बच्चा'<br />पैदा लेता है!!</p>
<p><br />संकरी पगडंडी में,<br />सड़क किनारे,<br />फर्श पर सटा,<br />लेटे रहता है-<br />'वह बच्चा'!</p>
<p><br />पास से गुज़रते व्यक्ति ने,<br />बच्चे को पहचान लिया-<br />वह कौन है?</p>
<p><br />लगा,<br />मां की ममता को जानता हो,<br />पिता के प्यार को जनता हो,<br />परिवार के आदर को जनता हो।</p>
<p><br />वह,<br />संकरी पगडंडी में,<br />सड़क किनारे,<br />जन्माने की वजह से,<br />जाना!</p>
<p><br />चलते चलते......<br />अपने मुंह को,<br />गंदा करते हुए,<br />ऐंठन भरी आवाज़ में<br />कह दिया -<br />साले होंगे वही,<br />चुहड़ा चमार!</p>
<p><br />पूरी दुनिया,<br />सो रही थी,<br />खर्राटे भरी आवाज़ से!<br />उस रात कोई घटना नहीं घटी थी,<br />'मेरी पहचान'<br />बताने के अलावा!</p>
<p><br />कुछ महीने,<br />बीतने के बाद,<br />जन्म प्रमाण पत्र ने,<br />पुष्टि कर दी सरनेम के साथ!</p>
<p><br />वह जन्म लेने के बाद<br />वह इंसान नहीं!<br />वह दलित है!<br />सिर्फ़ दलित है!!<br />सिर्फ़ दलित है!!</p>
<p><br />जन्म लेते वक्त हालातों ने भी<br />यही बताया.....</p>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>साहित्य</category>
                                    

                <link>https://www.gambheersamachar.in/literature/%C2%A0%E2%80%98%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%B0%E0%A5%80-%E0%A4%AA%E0%A4%B9%E0%A4%9A%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E2%80%99/article-2915</link>
                <guid>https://www.gambheersamachar.in/literature/%C2%A0%E2%80%98%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%B0%E0%A5%80-%E0%A4%AA%E0%A4%B9%E0%A4%9A%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E2%80%99/article-2915</guid>
                <pubDate>Thu, 30 Apr 2026 14:27:44 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.gambheersamachar.in/media/2026-02/img_20260204_1931151.jpg"                         length="25600"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[Gambheer Samachar ]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>मर्यादा पुरुषोत्तम प्रभु श्री राम </title>
                                    <description><![CDATA[<p>  </p>
<p>कविता </p>
<p>चैत्र शुक्ल की सुनहरी बेला में,<br />अयोध्या के आँगन में उषा उतरी,<br />जग ने देखा धर्म का सूर्योदय जब <br />करुणा की किरण बन राम अवतरे।।</p>
<p>वन-वन में जिसकी गूँज पवित्र,<br />न्याय की ज्योति जिसने जगाई,<br />वाणी में मधुर सत्य की धारा,<br />भुजाओं में मर्यादा समाई।।</p>
<p>शस्त्र नहीं केवल शक्ति बने,<br />शास्त्रों का भी मान बढ़ाया,<br />राजा होकर त्याग का पथ चुन,<br />मानवता को धर्म सिखाया।।</p>
<p>जन-मन में दीपक-सा जलते,<br />संयम जिनका स्वर्णिम आभूषण,<br />सीता-सा धैर्य, लक्ष्मण-सी सेवा,<br />भक्ति बने हनुमत का समर्पण।।</p>
<p>आज भी जब तम घिर आता है,<br />मन संशय से भर जाता है,<br />राम-नाम का एक प्रभात</p>...]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.gambheersamachar.in/literature/maryada-purushottam-prabhu-shri-ram/article-2761"><img src="https://www.gambheersamachar.in/media/400/2026-03/shri-ram.jpg" alt=""></a><br /><p> </p>
<p>कविता </p>
<p>चैत्र शुक्ल की सुनहरी बेला में,<br />अयोध्या के आँगन में उषा उतरी,<br />जग ने देखा धर्म का सूर्योदय जब <br />करुणा की किरण बन राम अवतरे।।</p>
<p>वन-वन में जिसकी गूँज पवित्र,<br />न्याय की ज्योति जिसने जगाई,<br />वाणी में मधुर सत्य की धारा,<br />भुजाओं में मर्यादा समाई।।</p>
<p>शस्त्र नहीं केवल शक्ति बने,<br />शास्त्रों का भी मान बढ़ाया,<br />राजा होकर त्याग का पथ चुन,<br />मानवता को धर्म सिखाया।।</p>
<p>जन-मन में दीपक-सा जलते,<br />संयम जिनका स्वर्णिम आभूषण,<br />सीता-सा धैर्य, लक्ष्मण-सी सेवा,<br />भक्ति बने हनुमत का समर्पण।।</p>
<p>आज भी जब तम घिर आता है,<br />मन संशय से भर जाता है,<br />राम-नाम का एक प्रभात<br />अंतर का अंधकार मिटाता है ।।</p>
<p>नवमी के इस उत्सव पर,<br />हृदय में मर्यादा जगाएँ,<br />करुणा,सत्य,शील की ज्योति<br />जीवन-अयोध्या फिर बसाएँ।।</p>
<p>               गोपाल कौशल भोजवाल <br />          बस स्टैंड महू नीमच राजमार्ग फोरलेन <br />               नागदा जिला धार मध्यप्रदेश <br />                      9981467300</p>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>साहित्य</category>
                                    

                <link>https://www.gambheersamachar.in/literature/maryada-purushottam-prabhu-shri-ram/article-2761</link>
                <guid>https://www.gambheersamachar.in/literature/maryada-purushottam-prabhu-shri-ram/article-2761</guid>
                <pubDate>Sat, 28 Mar 2026 15:21:56 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.gambheersamachar.in/media/2026-03/shri-ram.jpg"                         length="51099"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[Gambheer Samachar ]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>'समानता' (दलित कविता)</title>
                                    <description><![CDATA[<p>समानता</p>
<p>मैं बिस्तर पर लेटे था। </p>
<p>किसी ने यह पूछा दिया- </p>
<p>क्या भाई तुम्हारे यहां </p>
<p>असमानता है क्या?</p>
<p>  </p>
<p>तड़के ही उत्तर दिया,</p>
<p>नहीं भाई, नहीं तो !</p>
<p>हमारे पास संविधान है।</p>
<p>तो कैसे होंगे असमान?</p>
<p>  </p>
<p>घोड़ा और घास </p>
<p>साथ-साथ, पास-पास रहता है ,</p>
<p>शिकार तो घास को ही होना पड़ता है।</p>
<p>फ़िर भी दोनों समान है!</p>
<p>  </p>
<p>दलित भीड़ बढ़ाए </p>
<p>नेता के लिए वोट मांग लाए ,</p>
<p>चुनाव के समय भाई-बंधु-हितैषी बन जाए ।</p>
<p>कहां कोई असमान है?</p>
<p>  </p>
<p>विधायक, सांसद, नेता, मंत्री बनते ही </p>
<p>फ़िर वापस लौट आते हैं हम अपने पद पर,</p>
<p>गरीब, शोषित, अछूत, भंगी और दलित !</p>
<p>कहीं</p>...]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.gambheersamachar.in/literature/-%E0%A4%B8%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%A4%E0%A4%BE---%E0%A4%A6%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%A4-%E0%A4%95%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A4%BE/article-2620"><img src="https://www.gambheersamachar.in/media/400/2026-02/img_20260204_1931151.jpg" alt=""></a><br /><p>समानता</p>
<p>मैं बिस्तर पर लेटे था। </p>
<p>किसी ने यह पूछा दिया- </p>
<p>क्या भाई तुम्हारे यहां </p>
<p>असमानता है क्या?</p>
<p> </p>
<p>तड़के ही उत्तर दिया,</p>
<p>नहीं भाई, नहीं तो !</p>
<p>हमारे पास संविधान है।</p>
<p>तो कैसे होंगे असमान?</p>
<p> </p>
<p>घोड़ा और घास </p>
<p>साथ-साथ, पास-पास रहता है ,</p>
<p>शिकार तो घास को ही होना पड़ता है।</p>
<p>फ़िर भी दोनों समान है!</p>
<p> </p>
<p>दलित भीड़ बढ़ाए </p>
<p>नेता के लिए वोट मांग लाए ,</p>
<p>चुनाव के समय भाई-बंधु-हितैषी बन जाए ।</p>
<p>कहां कोई असमान है?</p>
<p> </p>
<p>विधायक, सांसद, नेता, मंत्री बनते ही </p>
<p>फ़िर वापस लौट आते हैं हम अपने पद पर,</p>
<p>गरीब, शोषित, अछूत, भंगी और दलित !</p>
<p>कहीं कुछ असमान दिखा?</p>
<p> </p>
<p>समानता !</p>
<p>बनी हुई है,</p>
<p>सदियों से, कई अरसों से,</p>
<p>चुनाव ही तो जीता है, </p>
<p>कोई आसमान का तारा नहीं।</p>
<p>अच्छे से देखें हम अब भी समान हैं!</p>
<p> </p>
<p>समानता !</p>
<p>चुनाव के पहले वाली भी वही है </p>
<p>और चुनाव के बाद वाली भी वही है!</p>
<p>देखें ध्यान से, सब कुछ समान है?</p>
<p> </p>
<p>समानता !</p>
<p>ग़रीबी की गरीबों से हैं!</p>
<p>मंत्रालय की मंत्रियों से हैं!</p>
<p>चमार की चमारों से हैं!</p>
<p>ब्राह्मण की ब्राह्मणों से हैं!</p>
<p> </p>
<p>अब आप ही बताइए </p>
<p>और आप ही तय कीजिए </p>
<p>कहीं असमानता दिखीं ?</p>
<p>पूरे समाज में फैली है </p>
<p>समानता! </p>
<p> </p>
<p>समानता !</p>
<p>बस्स समानता!</p>
<p> </p>
<p><img class="img-align-left" src="https://www.gambheersamachar.in/media/2026-02/img_20260204_1931152.jpg" alt="img_20260204_193115" width="187" height="195"></img></p>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>साहित्य</category>
                                    

                <link>https://www.gambheersamachar.in/literature/-%E0%A4%B8%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%A4%E0%A4%BE---%E0%A4%A6%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%A4-%E0%A4%95%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A4%BE/article-2620</link>
                <guid>https://www.gambheersamachar.in/literature/-%E0%A4%B8%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%A4%E0%A4%BE---%E0%A4%A6%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%A4-%E0%A4%95%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A4%BE/article-2620</guid>
                <pubDate>Tue, 24 Feb 2026 21:28:05 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.gambheersamachar.in/media/2026-02/img_20260204_1931151.jpg"                         length="25600"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[Gambheer Samachar ]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>शुक्रग़ुज़ार करो!</title>
                                    <description><![CDATA[<p><img src="https://www.gambheersamachar.in/media/2026-02/img_20260204_1931151.jpg" alt="img_20260204_193115" width="187" height="195" /></p>
<p>  </p>
<p>                                शुक्रग़ुज़ार करो!</p>
<p>            उन वंचित-शोषित-दलितों को,</p>
<p>                      जिन्हें वसीयत में मिली, </p>
<p>      अपमान, तिरस्कार और दुत्कार को, </p>
<p>                                      ठुकरा रहे हैं।</p>
<p>  </p>
<p>                            शुक्रग़ुज़ार करो!</p>
<p>          उन वंचित-शोषित-दलितों को,</p>
<p>                        अपमान की परिभाषा, </p>
<p>                चूहड़ा-चमरा-भंगी कहने की, </p>
<p>                      मानसिकता बदल रहे हैं। </p>
<p>    </p>
<p>                              शुक्रग़ुज़ार करो!</p>
<p>            उन वंचित-शोषित-दलितों को,</p>
<p>जिन्हें परंपरा में मिली गंदी गालियों को,</p>
<p>                              सिर्फ़ बताया है।</p>
<p>लौटाने की मानसिकता दर्शा नहीं रहे हैं।</p>
<p>  </p>
<p>                                  शुक्रग़ुज़ार करो!</p>
<p>              उन वंचित-शोषित-दलितों को,</p>
<p>                        जिन्होंने अपने इतिहास में, </p>
<p>                                    बदला के बजाय,</p>
<p>            बदलाव और बराबरी को चुना है।</p>
<p>  </p>
<p>                                शुक्रग़ुज़ार करो!</p>
<p>            उन वंचित-शोषित-दलितों को,</p>
<p>                      जिन्होंने अपने समाज में, </p>
<p>                      हिंसा के बदले, हिंसा नहीं। </p>
<p>प्रेम, सद्भावना और भाईचारा को चुना है।</p>
<p>  </p>
<p>                                  शुक्रग़ुज़ार करो!</p>
<p>                उन वंचित-शोषित-दलितों को,</p>
<p>                जिन्होंने</p>
<p>कभी</p>...]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<br /><p><img src="https://www.gambheersamachar.in/media/2026-02/img_20260204_1931151.jpg" alt="img_20260204_193115" width="187" height="195"></img></p>
<p> </p>
<p>                शुक्रग़ुज़ार करो!</p>
<p>      उन वंचित-शोषित-दलितों को,</p>
<p>           जिन्हें वसीयत में मिली, </p>
<p>   अपमान, तिरस्कार और दुत्कार को, </p>
<p>                   ठुकरा रहे हैं।</p>
<p> </p>
<p>              शुक्रग़ुज़ार करो!</p>
<p>     उन वंचित-शोषित-दलितों को,</p>
<p>            अपमान की परिभाषा, </p>
<p>        चूहड़ा-चमरा-भंगी कहने की, </p>
<p>           मानसिकता बदल रहे हैं। </p>
<p>  </p>
<p>               शुक्रग़ुज़ार करो!</p>
<p>      उन वंचित-शोषित-दलितों को,</p>
<p>जिन्हें परंपरा में मिली गंदी गालियों को,</p>
<p>               सिर्फ़ बताया है।</p>
<p>लौटाने की मानसिकता दर्शा नहीं रहे हैं।</p>
<p> </p>
<p>                 शुक्रग़ुज़ार करो!</p>
<p>       उन वंचित-शोषित-दलितों को,</p>
<p>            जिन्होंने अपने इतिहास में, </p>
<p>                  बदला के बजाय,</p>
<p>      बदलाव और बराबरी को चुना है।</p>
<p> </p>
<p>                शुक्रग़ुज़ार करो!</p>
<p>      उन वंचित-शोषित-दलितों को,</p>
<p>           जिन्होंने अपने समाज में, </p>
<p>           हिंसा के बदले, हिंसा नहीं। </p>
<p>प्रेम, सद्भावना और भाईचारा को चुना है।</p>
<p> </p>
<p>                 शुक्रग़ुज़ार करो!</p>
<p>        उन वंचित-शोषित-दलितों को,</p>
<p>        जिन्होंने भूखे-प्यासे सवर्णों को,</p>
<p>कभी जल तो कभी खाद्य मुहैया कराकर,</p>
<p>      इंसानियत का रास्ता बताया है।</p>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>साहित्य</category>
                                    

                <link>https://www.gambheersamachar.in/literature/be-thankful/article-2619</link>
                <guid>https://www.gambheersamachar.in/literature/be-thankful/article-2619</guid>
                <pubDate>Tue, 24 Feb 2026 21:15:00 +0530</pubDate>
                
                                    <dc:creator><![CDATA[Gambheer Samachar ]]></dc:creator>
                            </item>
            <item>
                <title>एक दलित! </title>
                                    <description><![CDATA[<p><br />                    <br />  <br />एक दलित! <br />जब पढ़ लिखकर क़ाबिल बना, <br />हमारे गाँव ने ख़ुशियाँ मनाईं.<br />  <br />एक दलित! <br />जब अफ़सर और सिपाही बना, <br />पूरे मुहल्ले ने जश्न मनाया.<br />  <br />एक दलित! <br />जब ज़िला कलेक्टर व मुख्य सचिव बना, <br />पूरे इलाक़े में भव्य कार्यक्रम हुआ.<br />  <br />एक दलित! <br />जब चुनाव में प्रत्याशी बना, <br />पूरे दलित समाज ने भीड़ बढ़ायी.<br />  <br />एक दलित! <br />जब चुनाव जीता, <br />दलित युवकों ने जय भीम का नारा लगाया.<br />  <br />एक दलित! <br />कभी अभिनेता, कभी खिलाड़ी, कभी बिज़नेस मैन, <br />कभी साइंटिस्ट, कभी बुद्धिजीवी बना. <br />इस ख़ुशी में हमने सोशल मीडिया पर <br />स्टेटस लगाया.<br />  <br />एक दलित! <br />जब ग़रीबी, प्रताड़ना और हिंसक घटना का शिकार बना. <br />उसके</p>...]]></description>
                
                                    <content:encoded><![CDATA[<a href="https://www.gambheersamachar.in/literature/-draft--add-your-title/article-2498"><img src="https://www.gambheersamachar.in/media/400/2026-02/img_20260204_193115.jpg" alt=""></a><br /><p><br />          <br /> <br />एक दलित! <br />जब पढ़ लिखकर क़ाबिल बना, <br />हमारे गाँव ने ख़ुशियाँ मनाईं.<br /> <br />एक दलित! <br />जब अफ़सर और सिपाही बना, <br />पूरे मुहल्ले ने जश्न मनाया.<br /> <br />एक दलित! <br />जब ज़िला कलेक्टर व मुख्य सचिव बना, <br />पूरे इलाक़े में भव्य कार्यक्रम हुआ.<br /> <br />एक दलित! <br />जब चुनाव में प्रत्याशी बना, <br />पूरे दलित समाज ने भीड़ बढ़ायी.<br /> <br />एक दलित! <br />जब चुनाव जीता, <br />दलित युवकों ने जय भीम का नारा लगाया.<br /> <br />एक दलित! <br />कभी अभिनेता, कभी खिलाड़ी, कभी बिज़नेस मैन, <br />कभी साइंटिस्ट, कभी बुद्धिजीवी बना. <br />इस ख़ुशी में हमने सोशल मीडिया पर <br />स्टेटस लगाया.<br /> <br />एक दलित! <br />जब ग़रीबी, प्रताड़ना और हिंसक घटना का शिकार बना. <br />उसके दुःख को कोई नहीं समझा.<br /> <br />वह पढ़ा लिखा दलित, <br />सामने नहीं आया.<br />जिसके लिए ख़ुशियाँ मनाई थीं.<br /> <br />उस दलित अफ़सर और सिपाही ने, <br />मुँह फेर लिया.<br />जिसके लिए जश्न मनाया था.<br /> <br />वह दलित ज़िला कलेक्टर और मुख्य सचिव ने, <br />पहचानने से इंकार कर दिया.<br />जिसके लिए कार्यक्रम में शरीक हुए थे.<br /> <br />उस दलित नेता ने, <br />उजड़े घर को बसाने से <br />इनकार कर दिया.<br />जिसके लिए भीड़ बढ़ाई थी <br />और जय भीम के नारे लगाए थे.<br /> <br />ख़ैर उन अभिनेता, खिलाड़ी, बिज़नेस मैन, <br />साइंटिस्ट और बुद्धिजीवियों का क्या? <br />वे तो वर्चुअल थे! <br /> <br />असल ज़िन्दगी में उन दलितों ने, <br />मुझ जैसे दलितों का सिर्फ़ फ़ायदा लिया.<br />आवेग में आने के लिए. <br /> <br />अब मैं ना कोई जश्न मनाता हूँ.<br />ना कोई भीडतंत्र का पात्र बनता हूँ.<br />और ना ही कोई उनके जलसे-जुलूस में <br />शरीक होता हूँ. <br /> <br />बस्स बहुत हो चुका! <br />यह सब देखकर। <br />अब औरों की तरह, <br />चुपचाप आगे बढ़ जाता हूँ .........</p>
<p> </p>
<p>   <img src="https://www.gambheersamachar.in/media/2026-02/img_20260204_193115.jpg" alt="IMG_20260204_193115" width="187" height="195"></img></p>]]></content:encoded>
                
                                                            <category>साहित्य</category>
                                    

                <link>https://www.gambheersamachar.in/literature/-draft--add-your-title/article-2498</link>
                <guid>https://www.gambheersamachar.in/literature/-draft--add-your-title/article-2498</guid>
                <pubDate>Wed, 04 Feb 2026 19:33:32 +0530</pubDate>
                                    <enclosure
                        url="https://www.gambheersamachar.in/media/2026-02/img_20260204_193115.jpg"                         length="25600"                         type="image/jpeg"  />
                
                                    <dc:creator><![CDATA[Gambheer Samachar ]]></dc:creator>
                            </item>

            </channel>
        </rss>
        